Từ thành công của mô hình đồng quản lý bảo vệ rạn san hô tại làng chài Nhơn Hải, tinh thần chuyển đổi xanh dựa vào cộng đồng được lan tỏa ra toàn Vịnh Quy Nhơn. Sự hòa quyện giữa ý Đảng và lòng dân không chỉ giúp phục hồi hệ sinh thái biển mà còn mở ra hướng phát triển bền vững, nơi ngư dân trở thành chủ thể trong bảo tồn tài nguyên và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Khu vực biển Hòn Nhàn được TCCĐ Ghềnh Ráng thả phao tiêu, biển báo khoanh vùng bảo vệ: 

Từ hạt nhân Nhơn Hải đến chiến lược bảo vệ toàn Vịnh Quy Nhơn
Bài liên quan
Hành trình đồng quản lý bảo tồn biển: [Bài 3] Sống xanh cho quả ngọt
Hành trình đồng quản lý bảo tồn biển: [Bài 2] Phát triển du lịch bền vững
Vịnh Quy Nhơn có diện tích mặt nước khoảng 36.537 ha, trong đó có hơn 152 ha khu vực biển có rạn san hô, phân bố tại các địa phương: Nhơn Lý, Nhơn Hải, Nhơn Châu và phường Ghềnh Ráng, thành phố Quy Nhơn, tỉnh Bình Định (nay là phường Quy Nhơn Đông, xã Nhơn Châu và phường Quy Nhơn Nam, tỉnh Gia Lai). Với đường bờ biển uốn cong hình vầng trăng khuyết cùng hệ sinh thái san hô phong phú, Vịnh Quy Nhơn từng được xem là khu vực có giá trị về cảnh quan và đa dạng sinh học.

Tuy nhiên, trong một thời gian dài, do áp lực mưu sinh, người dân đã khai thác san hô và nguồn lợi thủy sản quá mức. Tình trạng đánh bắt tận diệt, khai thác trái phép, cùng với tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu và sự gia tăng hoạt động du lịch tự phát đã khiến nhiều rạn san hô ở vùng biển Quy Nhơn bị suy thoái nghiêm trọng.

Trước thực trạng đó, yêu cầu bảo vệ và phục hồi rạn san hô Vịnh Quy Nhơn trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Cơ hội mở ra từ năm 2015, khi Chương trình tài trợ các dự án nhỏ của Quỹ Môi trường Toàn cầu (GEF/SGP/UNDP) hỗ trợ triển khai dự án thí điểm mô hình cộng đồng bảo vệ san hô kết hợp du lịch sinh thái tại xã Nhơn Hải. Với cách tiếp cận “từ dưới lên”, dự án lấy cộng đồng làm trung tâm, hình thành nhóm ngư dân nòng cốt, được giao quyền quản lý và chủ động bảo vệ rạn san hô tại địa phương.

Từ mô hình thí điểm này, Nhơn Hải nhanh chóng trở thành điểm sáng trong công tác bảo vệ và phục hồi san hô ven bờ. Thành công bước đầu đã tạo tiền đề để GEF tiếp tục đồng hành cùng Hiệp hội Thủy sản Bình Định, mở rộng mô hình ra các địa phương khác trong Vịnh Quy Nhơn thông qua dự án “Nâng cao năng lực của các tổ chức cộng đồng địa phương gắn với giao quyền quản lý, bảo vệ rạn san hô tại vùng biển ven bờ thuộc Vịnh Quy Nhơn”, được triển khai trong giai đoạn 2019 - 2021.

TCCĐ Nhơn Lý tham gia lớp tập huấn quan trắc rạn san hô.

Theo bà Nguyễn Thị Thu Huyền, Điều phối viên Chương trình tài trợ các dự án nhỏ (GEF SGP), mô hình đồng quản lý trong bảo vệ nguồn lợi thủy sản không chỉ góp phần phục hồi hệ sinh thái rạn san hô, tái tạo nguồn lợi biển mà còn tạo nền tảng cho phát triển du lịch bền vững. "Chính sự tham gia tích cực và chủ động của cộng đồng địa phương, cùng với sự phối hợp chặt chẽ của các sở, ngành, là yếu tố then chốt làm nên thành công của dự án", bà Huyền nhấn mạnh.

Sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền và cộng đồng
Sự đồng lòng của cộng đồng cùng với sự ủng hộ và vào cuộc kịp thời của chính quyền địa phương, đặc biệt là UBND thành phố Quy Nhơn, đã trở thành cú hích quan trọng giúp dự án bảo vệ rạn san hô tại Vịnh Quy Nhơn đi vào chiều sâu, hướng tới mục tiêu trọng tâm là xây dựng thành công mô hình đồng quản lý rạn san hô cho toàn khu vực biển Quy Nhơn.

Sau khi thành lập 4 tổ chức cộng đồng (TCCĐ) với sự tham gia của 230 hộ dân tại 4 xã, phường ven biển, UBND thành phố Quy Nhơn đã ban hành quyết định giao quyền quản lý, bảo vệ khu vực biển ven bờ cho các TCCĐ, với tổng diện tích được giao là 42,6 ha. Đây được xem là bước ngoặt quan trọng, tạo cơ sở pháp lý để cộng đồng trực tiếp tham gia bảo vệ tài nguyên biển.

Rùa biển thưởng xuyên xuất hiện kiếm ăn tại khu vực rạn san hô Vịnh Quy Nhơn. 

Khi được giao quyền, người dân thực sự trở thành những “người gác biển” thực hiện thả phao tiêu khoanh vùng khu vực biển được giao, thu gom rác thải, bảo vệ môi trường, bắt sao biển gai, quan trắc rạn san hô và tham gia cứu hộ rùa biển.

Theo bà Nguyễn Hải Bình, Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Thủy sản tỉnh Bình Định, hoạt động quan trắc rạn san hô giữ vai trò đặc biệt quan trọng. “Chính ngư dân trực tiếp tham gia đo đếm san hô, đếm cá, đếm rong mới có thể đánh giá chính xác tình trạng rạn san hô của mình. Rạn san hô là ‘khu rừng dưới nước’, nơi các loài thủy sản trú ẩn và sinh sản. San hô còn thì nguồn lợi thủy sản còn, san hô mất thì nguồn lợi cũng dần cạn kiệt. Khi người dân trực tiếp làm, họ sẽ nhận thức sâu sắc hơn và chủ động bảo vệ”.

Rùa con chào đời tại xã đảo Nhơn Châu vào tháng 8/2025.

Để tăng cường tính bền vững của mô hình, năm 2021, chính quyền 4 xã, phường Nhơn Lý, Nhơn Hải, Nhơn Châu và Ghềnh Ráng đã hỗ trợ các TCCĐ thành lập Quỹ cộng đồng. Nguồn quỹ này được huy động từ các tổ chức, doanh nghiệp và sự đóng góp của các thành viên, nhằm phục vụ cho hoạt động quản lý, bảo vệ khu vực biển được giao.

Ông Phan Tuấn, nguyên Trưởng phòng Kinh tế thành phố Quy Nhơn, cho biết: “trên cơ sở những kết quả tích cực ban đầu của mô hình đồng quản lý, tỉnh Bình Định đã hỗ trợ chính sách tài chính trong 3 năm liên tiếp kể từ năm 2022 cho các TCCĐ vịnh Quy Nhơn. Đây là nguồn lực quan trọng giúp các TCCĐ duy trì hoạt động đồng quản lý bảo tồn biển.

Nguồn lợi thủy sản phục hồi, rùa biển và thú biển trở lại Vịnh Quy Nhơn

Những nỗ lực bền bỉ của cộng đồng trong công tác bảo vệ rạn san hô tại Vịnh Quy Nhơn đã mang lại những tín hiệu phục hồi rõ nét cho hệ sinh thái biển. Tại các khu vực được giao cho các TCCĐ quản lý, như Bãi Dứa, độ phủ san hô đã tăng từ 62% lên 75,6%; tại Hòn Khô Nhỏ, con số này cũng được cải thiện từ 36% lên 44,3%.

Không chỉ san hô phục hồi, sự trở lại của các loài sinh vật biển quý hiếm đã minh chứng sinh động cho hiệu quả của mô hình đồng quản lý. Sau nhiều năm vắng bóng, từ năm 2021 đến nay rùa biển liên tục quay lại đẻ trứng tại bãi biển xã Nhơn Hải, và xã đảo Nhơn Châu. Các thành viên TCCĐ cùng với lực lượng chức năng đã trở thành những “bà đỡ” tận tụy, bảo vệ ổ trứng và hỗ trợ rùa con an toàn trở về đại dương. “Đây là niềm hạnh phúc rất lớn, bởi rùa biển chỉ tìm đến những bãi biển thực sự sạch, an toàn để sinh sản. Sự trở lại của chúng chính là minh chứng rõ ràng cho những nỗ lực bảo tồn của cộng đồng”, ông Nguyễn Hạ Lào, Phó Ban đại diện TCCĐ bảo vệ nguồn lợi thủy sản xã đảo Nhơn Châu, xúc động chia sẻ.

Không dừng lại ở đó, cá voi Bryde, loài thú biển hoang dã quý hiếm đã liên tục xuất hiện trong thời gian dài tại vùng biển Vịnh Quy Nhơn trong 2 năm 2024, 2025 đặc biệt ở khu vực Hòn Khô Nhỏ (Nhơn Hải) và Bãi Dứa (Nhơn Lý). Hình ảnh cá voi nổi lên, săn mồi giữa làn nước xanh đã thu hút sự quan tâm lớn của cộng đồng, du khách đồng thời khẳng định môi trường biển và nguồn lợi thủy sản tại Vịnh Quy Nhơn đang từng bước được phục hồi.

Cá voi Bryde săn mồi tại khu vực biển Bãi Dứa, Nhơn Lý vào tháng 7/2025. 

Song song với sự hồi sinh của thiên nhiên, đời sống người dân ven biển cũng có những chuyển biến tích cực. Đến nay có khoảng 210 lao động là thành viên TCCĐ tham gia hoạt động tại 2 khu vực biển bãi Dứa và Hòn Khô nhỏ có nguồn thu nhập ổn định từ việc kinh doanh dịch vụ du lịch gắn với bảo vệ HST rạn san hô.

Ông Trần Đình Luân, Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư, đánh giá cao mô hình đồng quản lý bảo vệ nguồn lợi thủy sản tại Vịnh Quy Nhơn "đây là cách làm hiệu quả, cần được các địa phương trên cả nước nghiên cứu, học tập nhằm tăng cường vai trò phối hợp giữa chính quyền và cộng đồng trong bảo tồn đa dạng sinh học và bảo vệ đại dương".

Hơn một thập kỷ qua là hành trình bền bỉ thay đổi nhận thức, thói quen và cách ứng xử với biển của cộng đồng địa phương ven Vịnh Quy Nhơn. Chính những ngư dân tại đây đã và đang từng bước khôi phục môi trường sống cho các loài thủy sản. Sự chuyển đổi xanh của Vịnh Quy Nhơn hôm nay là minh chứng rõ nét cho sự hòa quyện giữa ý Đảng và lòng dân, giữa phát triển kinh tế và bảo tồn tài nguyên biển.